สรุปภาษาไทย เรื่องความเกี่ยวข้องระหว่างวัฒนธรรมกับภาษา

วิชาภาษาไทย มัธยมต้น

เรื่องความเกี่ยวข้องระหว่างวัฒนธรรมกับภาษา

คำ “วัฒนธรรม”  บางคราวใช้ในความหมายว่าประเพณี  บางคราวอาจใช้ในความหมายว่า ศิลปะ  ก็ได้  นักสังคมศาสตร์ให้ความหมายว่า  “แบบแผนชีวิตหรือระบบการดำเนินชีวิต”  ครอบคลุมไปถึงเครื่องอุปโภคบริโภคทุกอย่าง  สถาบัน  ประเพณี  หรือศิลปะรวมถึงความรู้สึกต่อสิ่งต่าง ๆ  ดังนั้นวัฒนธรรมจึงหมายถึงสิ่งที่มนุษย์ทำให้เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์ของสังคมของตน

มนุษย์กับวัฒนธรรม

มนุษย์มีความเจริญก้าวหน้าและซับซ้อนกว่าสัตว์เพราะมนุษย์มีภาษาสั่งสอนลูกหลานได้  นอกจากนั้นมนุษย์ยังสั่งสมวัฒนธรรมโดยเริ่มมีสถาบันต่าง ๆ ดังนี้
 -  สถาบันแรกคือ  สถาบันการปกครอง  มีผู้นำหรือหัวหน้า  
 -  สถาบันการสืบสกุล  เกิดจากการที่หัวหน้าได้อบรมลูกหลานเพื่อลดความรุนแรงในการแย่งชิงอำนาจ
 -  สถาบันศาลสถิตยุติธรรม  เพื่อแก้ปัญหากรณีพิพาทกันและต่อมาได้พัฒนาเป็นระบบศาลโดยมีกฎหมาย
และระเบียบต่าง ๆ เป็นตัวควบคุมมนุษย์
 -  สถาบันศาสนา  เกิดขึ้นเพื่อให้มนุษย์มีเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจ  โดยเกิดจากความเชื่อและความเลื่อมใสศรัทธาในอำนาจต่าง ๆ

ความหลากหลายของวัฒนธรรม

ความหลากหลายของวัฒนธรรมขึ้นอยู่กับเหตุที่สำคัญ ๆ ดังนี้
๑.  ภูมิอากาศที่แตกต่างกัน  เช่น  วัฒนธรรมของชาวเอเชียกับชาวยุโรป
๒.  ที่ตั้ง  เช่น  กลุ่มชนในเขตอากาศร้อนมีประเพณีสงกรานต์  กลุ่มชนริมน้ำมีประเพณีการแข่งเรือ  เป็นต้น
๓.  ความอุดมสมบูรณ์หรือความแร้นแค้น    เช่น  ชนที่มีความอุดมสมบูรณ์มักมีความอารีเผื่อแผ่  กลุ่มชนที่แร้นแค้นก็มักจะคุ้นเคยกับการแย่งชิง
๔.  กลุ่มชนแวดล้อม  เช่น  กลุ่มชนที่บังเอิญไปตั้งถิ่นฐานใกล้ชนกลุ่มใหญ่ที่มีอำนาจมากกว่าจะต้อง   ระมัดระวังไม่ให้เกิดเหตุการณ์ที่กระทบกระทั่งจนมีภัยมาถึงตัว
๕.  นักปราชญ์หรือประมุขของกลุ่มตน  กลุ่มชนใดที่มีผู้ปกครองหรือประมุขที่ดีก็มีความเจริญก้าวหน้ามากกว่ากลุ่มชนอื่น

เอกลักษณ์ทางวัฒนธรรม

เอกลักษณ์ทางวัฒนธรรม  คือ  แบบแผนของการมีชีวิตของมนุษย์ในวัฒนธรรมหนึ่ง ๆ ที่แสดงให้เห็นว่าแตกต่างจากวัฒนธรรมอื่น ๆ  เอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมของชาติไทยนั้น    มีทั้งที่เป็นรูปธรรมและนามธรรม  ธง-ชาติไทย  เพลงชาติไทยและภาษาไทย  ล้วนเป็นเอกลักษณ์ที่เป็นรูปธรรมของไทย  ส่วนที่เป็นนามธรรมที่เห็นได้ชัดเจนคือ  

๑.ความไม่กีดกันคนต่างชาติต่างภาษา
๒.เสรีภาพทางศาสนา
๓.ความรักสงบ
๔.ความพอใจการประนีประนอม
๕.การไม่แบ่งชั้นวรรณะ

ภาพสะท้อนวัฒนธรรมจากภาษา

๑.  ภาษาไทยมีคำแสดงความลดหลั่นชั้นเชิงอยู่เป็นจำนวนมาก  เช่น  คำเรียกเครือญาติ        คำราชาศัพท์  คำบอกตำแหน่งยศศักดิ์  คำบอกคุณวุฒิทางการศึกษา
๒.  ภาษาไทยมีการใช้คำแทนตัว  เรียกตนเอง  เรียกผู้ที่ตนพูดด้วย  คนไทยให้ความสำคัญแก่ชื่อของบุคคล  โดยไม่นำมาเรียกพร่ำเพรื่อ
๓.  ในภาษาไทยคำไทยแท้หรือคำดั้งเดิม  มักใช้ในการสนทนาหรือการสื่อสารอย่างไม่เป็นทางการ  เช่น  ในครอบครัวหรือในหมู่เพื่อนสนิท  แต่มักใช้คำภาษาอื่นในการสนทนาหรือการสื่อสารอย่างเป็นทางการ  
๔.  ภาษาไทยมีคำศัพท์แสดงความละเอียดในการกล่าวถึงเรื่องใกล้ตัว  เช่นคำแสดงความสัมพันธ์ในครอบครัว  คำขยายรสอาหารต่าง ๆ  

ภาษามาตรฐาน

ชาติที่เป็นเอกราชย่อมจะพยายามสถาปนาภาษาใดภาษาหนึ่งให้เป็นภาษาราชการที่ใช้ในกิจการสำคัญของประเทศ  บางชาติประนีประนอมใช้  ๒  ภาษาหรือมากกว่านั้นเป็นภาษาราชการ  ในรัชกาลที่  ๖     กระทรวง
ศึกษาธิการส่งเสริมให้โรงเรียนสอนสำนวนและการออกสำเนียงตามที่ใช้ในเมืองหลวงไทยเราจึงมีภาษามาตรฐานตั้งแต่นั้นมา  เรียกกันว่า  ภาษากลาง  บ้าง ภาษากรุงเทพ ฯ บ้าง  ภาษาราชการ บ้าง  

ความนิยมในการใช้ถ้อยคำคล้องจองในภาษาไทย

คนไทยนิยมใช้ถ้อยคำสำนวนที่มีคำคล้องจองกัน  เช่น  ในน้ำมีปลา  ในนามีข้าว  รักดีหามจั่ว  รักชั่วหามเสา  ข้าวยากหมากแพง นอกจากนี้การตั้งชื่อบุคคล  สถานที่สำคัญก็นิยมผูกให้คล้องจองกันหรือแม้แต่เมื่อรับรูปแบบคำประพันธ์มาจากภาษาอื่นก็ไม่มีการบังคับสัมผัสสระ  แต่เมื่อประพันธ์เป็นภาษาไทยจะเพิ่มสัมผัสลงไปเพื่อความไพเราะ

ภาษากับการพัฒนาและการสืบทอดวัฒนธรรม

ภาษาทำให้มนุษย์พัฒนาวัฒนธรรมของตนแล้ว  ภาษายังช่วยให้มนุษย์สามารถธำรงวัฒนธรรมและสืบทอดวัฒนธรรมได้ด้วย  อย่างไรก็ตาม  การถ่ายทอดวัฒนธรรมและการใช้ภาษาไม่ควรปล่อยให้มีการเปลี่ยนแปลงเร็วเกินไปจนคนรุ่นเก่าไม่สามารถสืบทอดประสบการณ์อันมีค่าให้แก่คนรุ่นใหม่ได้

วรรณคดีกับวัฒนธรรม

ศิลปะทุกชนิดเป็นเครื่องสื่อสารอารมณ์ของมนุษย์  แต่ศิลปะบางชนิดมีขอบเขตจำกัดทำความเข้าใจระหว่างผู้รับและผู้ส่งสารได้ยาก  เช่น  ดนตรี   จิตรกรรม  แต่วรรณคดีทำความเข้าใจง่ายกว่าศิลปะอื่นและสอนกันง่ายกว่า  วรรณคดีจึงเป็นเครื่องสืบทอดวัฒนธรรมโดยตรง
วรรณคดีเป็นเสมือนกระจกส่องชีวิตของหมู่ชนที่ประพันธ์วรรณคดีนั้น  เพราะถ่ายทอดสภาพความเป็น
อยู่  ค่านิยม  ประเพณีและวัฒนธรรมของคนในแต่ละยุคได้ชัดเจนที่สุด  ข้อเสียของวรรณคดีคือไม่สามารถสืบประวัติของภาษาพูดได้  เพราะไม่มีวรรณคดีเรื่องใดที่แสดงอย่างชัดเจนว่าคนในสมัยใดใช้สรรพนามอย่างไรบ้าง  

ภาษาถิ่นกับวัฒนธรรม

ภาษาถิ่นมีคุณค่าในทางประวัติของคำและแสดงถึงประเพณีที่ใช้อยู่ในแต่ละท้องถิ่นนั้น ๆ  ภาษาของชนกลุ่มต่าง ๆ ที่เป็นส่วนของชาติไทยนั้น  แม้ไม่ใช่ภาษาตระกูลเดียวกับภาษาไทยก็ควรรักษาไว้และศึกษาให้รู้ว่ามีคำไทยเข้าไปปะปนอยู่มากน้อยเพียงใด  เป็นคำไทยสมัยไหน  แต่ชนทุกกลุ่มทุกท้องถิ่นก็จำเป็นต้องเรียนภาษา
ไทยมาตรฐานเพื่อประโยชน์แก่การสื่อสารต่อไป

ศัพท์ที่ควรทราบเกี่ยวกับวัฒนธรรม

๑.  สังคม  มีความหมายทั้งในทางรูปธรรมและนามธรรม  ทางรูปธรรม  หมายถึง  ชุมชน  รวมความถึงกลุ่มชนที่รวมอยู่ในบริเวณเดียวกัน  ส่วนในทางนามธรรม  หมายถึงความคิดนึกรวมกับค่านิยมของชุมชนหนึ่ง ๆ ก็ได้
๒.  สถาบัน  หมายถึง  กฎเกณฑ์และประเพณีที่เกี่ยวเนื่อง  ซึ่งหมู่ชนสร้างขึ้นหรือจัดตั้งให้มีขึ้นเพื่อประโยชน์แก่หมู่คณะของตน  รวมกับคณะบุคคลที่มีส่วนสำคัญต่อกฎเกณฑ์และประเพณีนั้น
๓.  ประเพณี  หมายถึง  พฤติกรรมที่ได้เคยกระทำมาตั้งแต่บรรพบุรุษหลายชั่วอายุคนสืบทอดกันมาจน
ถึงขั้นลูกหลาน  บางครั้งอาจเติมคำว่า ขนบประเพณีก็ได้
๔.  ค่านิยม  หมายถึง  ความรู้สึกที่ไม่เกี่ยวกับความเจ็บปวดหรือความเพลิดเพลินทางกาย  อาจเป็นความ
รู้สึกของหมู่ชนรวมกันหรือบุคคลเฉพาะคนก็ได้  ค่านิยมที่เห็นได้ชัด  ได้แก่  ความพึงพอใจ  ความอาย  อันมีต่อพฤติกรรมใดพฤติกรรมหนึ่ง  ซึ่งเป็นไปตามยุคสมัยและสามารถเปลี่ยนแปลงได้ตามกาลเวลา